Astrid is dood, maar leeft voor altijd in Suriname.

In memoriam Astrid H. Roemer (1947–2026) Gamuje Dumi, Buta Gamuje

Astrid H. Roemer is op 78-jarige leeftijd overleden in Paramaribo. Haar overlijden is bevestigd door uitgeverij Prometheus. Met haar heengaan verliest de Nederlandstalige Caribische literatuur een auteur die nooit “veilig” schreef: Roemer was poëtisch én politiek, intiem én historisch, troostend én onverbiddelijk.

Voor HOPSR is Roemer niet alleen een groot schrijver, maar ook een figuur die laat zien hoe complex Suriname is: de strijd om taal, macht, herinnering, diaspora, trauma en autonomie — allemaal in één oeuvre dat soms botste met zijn eigen tijd.

Een persoonlijke noot

Ik heb haar ooit, toen ik jong was en zoekend naar maatschappelijke richting, urenlang gesproken. Ze was een mentor op een manier die je niet snel vergeet: niet door je op te tillen met complimenten, maar door je uit te dagen met vragen. Via haar raakte ik geïnteresseerd in Sartre, Frantz Fanon, The Soledad Brothers en de Black Panthers — niet als “lijstje”, maar als mentale gereedschapskist om koloniale erfenissen en machtssystemen te lezen.

En precies daar past die uitdrukking bij die ik graag in dit in memoriam verwerk: “Gamaa dumi, buta gamaa.”

Letterlijk en formeel is “Gaama/Granman” een titel die traditioneel niet aan vrouwen wordt gegeven — dat weet jij, dat weet ik. Maar als beeldspraak werkt het wél: de grote kracht spreekt via een kanaal. Niet als titel, maar als principe: kennis, richting en waarheid bewegen zich vaak via mensen die de rol van “doorgeefluik” durven te dragen. Roemer was, voor velen, zo’n buta.

Werk dat Suriname “van binnenuit” liet zien

Roemers werk is breed: romans, poëzie, toneel, essays. Toch is er een duidelijke rode draad: hoe het grote verhaal van Suriname en de diaspora doorwerkt in het kleine verhaal van mensen — in relaties, lichamen, schaamte, verlangen, geweld en overleving.

Een paar ankerpunten in haar oeuvre:

• Neem mij terug Suriname (debuutroman) – een vroege roman die door lezers en instellingen vaak wordt genoemd als belangrijk voor de verbeelding van migratie, ontheemding en de band met het moederland.
• Over de gekte van een vrouw (1982) – haar grote doorbraak in Nederland; een roman die de positie van de zwarte vrouw, onderdrukking en psychische ontwrichting hard en fragmentarisch verbeeldt.
• De trilogie “Roemers drieling”: Gewaagd leven, Lijken op liefde, Was getekend – een ambitieus project waarin Suriname’s recente geschiedenis en de maatschappelijke schade van de militaire periode literair worden uitgeschreven.
• Gebroken wit (2019) – een latere roman waar ook academisch veel naar gekeken is, mede om de manier waarop ruimte, herinnering en identiteit worden opgebouwd.

Roemer schreef niet “over” Suriname als decor, maar vanuit Suriname als krachtenveld: koloniale erfenis, religie/spiritualiteit, gender, klasse, politieke macht, migratie, en vooral: hoe die dingen in het dagelijks leven binnenkomen.

Prijzen en erkenning

Roemers literaire betekenis werd ook institutioneel bekrachtigd:

• P.C. Hooft-prijs (2016) – toegekend voor haar gehele oeuvre (verhalend proza).
• Prijs der Nederlandse Letteren (2021) – toegekend, maar de feestelijke uitreiking ging niet door.

Dat “wel toekennen, niet uitreiken” zegt veel: Roemer werd gezien als een unieke schrijver, maar bleef ook een auteur die het publieke debat kon laten ontvlammen.

De Bouterse-controverse: wat zei Roemer, en waarom werd het zo groot?

Een in memoriam dat eerlijk is, kan hier niet omheen. In 2021 ontstond commotie rond uitspraken van Roemer waarin zij zich (positief of verdedigend) uitliet over Desi Bouterse, die in Suriname is veroordeeld in verband met de Decembermoorden. Die uitspraken waren aanleiding voor het Comité van Ministers van de Taalunie om te besluiten dat een uitreiking van de Prijs der Nederlandse Letteren “niet gepast” was, terwijl de prijs zelf wel bleef staan.

Roemer liet in interviews weten dat ze achter haar positie bleef staan en dat ze niet “zomaar” publiceerde, maar erover nadacht. De kwestie raakte een open zenuw: hoe ga je om met een groot kunstenaar wanneer die uitspraken doet die voor nabestaanden en een deel van de samenleving onverteerbaar zijn? Nieuwsuur en meerdere kranten beschreven destijds ook de felle reacties, onder meer vanuit organisaties van nabestaanden.

Bij HOPSR hoeven we dat niet glad te strijken. Wel kunnen we het precies benoemen:

• Roemers literaire stature staat vast (prijzen, invloed, oeuvre).
• Haar politieke uitspraken riepen weerstand op en hadden concrete gevolgen (geen ceremonie).
• Die spanning — tussen kunst en politiek, tussen schrijver en samenleving — is óók onderdeel van haar nalatenschap.

Wat blijft: de buta, het kanaal

Wie Roemer leest, ontmoet geen schrijver die je netjes bij de hand neemt. Je ontmoet een stem die je soms afwijst, soms uitdaagt, soms verwart — maar zelden loslaat. Ze dwong lezers om te kijken naar de rafels: in de geschiedenis, in de natie, in het gezin, in het lichaam, in de liefde.

En daarom durf ik die zin toch te gebruiken, met respect voor de culturele werkelijkheid dat “Gaama” als titel niet voor vrouwen is: “Gamaa dumi, buta gamaa.”
Niet als rang, maar als betekenis: het grote spreekt via een kanaal.

Astrid Roemer was voor velen zo’n kanaal. Voor sommigen een irritatie. Voor anderen een noodzakelijke stem. Voor mij: iemand die, op een cruciaal moment, het vuur van het denken aanwakkerde — en me leerde dat richting niet altijd uit antwoorden komt, maar uit de moed om vragen te blijven stellen.

Rust zacht, Astrid.
De stem is stil.
Maar wat zij aanraakte, blijft bewegen.

Guilly Koster, hoofdredactie HOPSR